Józef Kowalski

Józef Kowalski (właśc. Salomon Natanson, ps. Ernest, Karol Wagner) urodził się 3 października 1904 r. w Przemyślu. Był synem Abrama i Idy. W 1924 r. ukończył gimnazjum w Przemyślu i wyjechał do Pragi na studia medyczne. Na Uniwersytecie Karola dołączył do studenckiej grupy komunistycznej. W 1926 r. powrócił do Przemyśla i zaczął działalność w Komunistycznej Partii Zachodniej Ukrainy (KPZU). Brał udział w zakładaniu miejscowej organizacji PPS-Lewicy.

Pod koniec 1927 r. wyjechał do Wilna na studia na Uniwersytecie Stefana Batorego. Od 1928 r. był członkiem Komitetu Miejskiego KPZB, a od 1929 r. sekretarzem Komitetu Obwodowego KPZB w Pińsku. Pełnomocnik KC KPZB ds. „białoruskiego ruchu wyzwoleńczego”, sterowanego przez Kreml irredenty białoruskiej. W 1928 r. został na krótko aresztowany, w 1930 r. aresztowany i zwolniony za kaucją, nie stawił się na rozprawę.

Działał jako instruktor KC KPZB. W maju 1931 r. został skierowany przez kierownictwo KPZB do ZSRR, pracował w przedstawicielstwie KPZB w Mińsku, był członkiem Centralnej Redakcji i prowadził wykłady z historii ruchu robotniczego w szkole partyjnej KPZB. Współpracował z Białoruską Akademią Nauk. W październiku 1932 r. wrócił do Polski i został członkiem Tymczasowego Sekretariatu Krajowego KC KPZB. W latach 1933–1934 kierował okręgami KPZB w Białymstoku i Pińsku. Od czerwca do lipca 1934 r. czasowo był w składzie Sekretariatu Krajowego KPZB. Kierownik Wydziału Samorządowego KC KPP. Od lipca 1934 r. sekretarz Komitetu Warszawskiego KPP, a od stycznia 1935 r. sekretarz Komitetu Obwodowego KPP w Zagłębiu Dąbrowskim.

11 kwietnia 1935 r. został aresztowany i 2 kwietnia 1936 r. skazany przez wileński Sąd Okręgowy na 8 lat więzienia z zaliczeniem aresztu śledczego; po amnestii karę zmniejszono do ⅓. Więziony najpierw w Grodnie, potem w Sieradzu. Po agresji III Rzeszy na Polskę, w nocy 2 września 1939 r. po opuszczeniu więzienia przez strażników wydostał się na wolność. Brał udział w obronie Warszawy, po kapitulacji miasta udał się na teren okupacji sowieckiej – do Grodna, następnie przeniósł się do Mińska. W 1940 r. przyjęty do WKP(b). Pracownik redakcji wydawanych w języku polskim pism: „Wolna Praca” w Grodnie i „Sztandaru Wolności” w Mińsku. Powybuchu wojny niemiecko-sowieckiej w czerwcu 1941 r. zmobilizowany do Armii Czerwonej, służył w Zarządzie Politycznym Frontu Zachodniego. Zwolniony w stopniu kapitana, pracował w Komitecie Wykonawczym Kominternu w Ufie, potem w Moskwie w latach 1942–1944 zastępca kierownika Rozgłośni Radiowej im. Tadeusza Kościuszki nadającej audycje w języku polskim. Współpracował z pismami ZPP „Nowe Widnokręgi” i „Wolna Polska”, pisząc pod pseudonimem „Józef Kowalski”, który po wojnie stał się jego nazwiskiem. Od jesieni 1944 r. był zastępcą kierownika redakcji „Polpress”, a w latach 1945–1951 kierownikiem oddziału PAP. Z polecenia KCPPR przewodniczył partyjnej komisji powołanej w celu rewindykacji z ZSRR dokumentów dotyczących polskiego ruchu robotniczego.

Mimo że do 1951 r. przebywał na stałe w ZSRR i był członkiem WKP(b), jako gość wziął udział w I Zjeździe PPR w grudniu 1945 r. i Zjeździe Zjednoczeniowym PPR i PPS w grudniu 1948 r.; do PZPR formalnie wstąpił 15 października 1951 r. W 1949 r. napisał i opublikował książkę „Rewolucyjna demokracja rosyjska a powstanie styczniowe”. Od sierpnia 1951 r. do 1968 r. był zastępcą kierownika Zakładu Historii Partii KC PZPR. W 1958 r. został docentem i profesorem nadzwyczajnym. W latach 1952–1954 był kierownikiem Katedry Historii PZPR w Instytucie Kształcenia Kadr Naukowych przy KC PZPR. Działał na tych stanowiskach jako rzecznik ortodoksyjnie stalinowskiej interpretacji historii Polski i polskiego ruchu robotniczego. W 1952 r. wydał książkę „Wielka Październikowa Rewolucja Socjalistyczna”, w której wychwalał rewolucję październikową jako „dźwignię wyzwolenia Polski” i Rosję Sowiecką jako sojusznika „polskich mas pracujących i narodu polskiego” oraz oskarżał antyradziecką politykę burżuazji polskiej o podważanie niepodległości kraju. Określał ZSRR – „kraj Lenina i Stalina” – jako państwo, które „zniósł wyzysk człowieka przez człowieka” i wskazywał drogę do pokoju i wyzwolenia mas pracujących Polski Ludowej, co miał być powodem dumy wśród mas.

W 1952 r. brał udział w przygotowaniu I Konferencji Metodologicznej Historyków Polskich w Otwocku (grudzień 1952–styczeń 1953), na której wygłosił referaty i atakował „reakcyjną historiografię PPS”. Wraz z Romanem Werflemostro atakował Henryka Wereszyckiego. Na zjeździe PTHe w 1956 r. i VIII zjeździe Historyków w 1958 r. był ostro krytykowany, lecz pozostał na stanowisku. W 1958 r. po pozytywnym zrecenzowaniu jego książki „Rewolucyjna demokracja rosyjska a powstanie styczniowe” został docentem. W I części „Zarysu historii polskiego ruchu robotniczego” (1959) stwierdził, że Polska wolna i niepodległa mogła powstać jedynie jako Polska robotniczo-chłopska, budująca socjalizm i związana przyjaźnią ze Związkiem Radzieckim. W 1966 i 1975 wydał tomy „Trudne lata. Problemy rozwoju gospodarczego 1929–1935” oraz „Komunistyczna Partia Polski” (obie poświęcone KPP).

Był delegatem na II, III i IV Zjazd PZPR. Od 1959 do 1968 r. był członkiem Centralnej Komisji Kontroli Partyjnej (CKKP). Został odznaczony m.in. Orderem Sztandaru Pracy I klasy oraz Krzyżem Komandorskim z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski (1964). Zmarł 17 lipca 1986 r. i został pochowany na Powązkach Wojskowych w Warszawie (kwatera B3-1-10).